برای محاسبات این مطلب این نمونه آپارتمان که در محله‌ی اوین شهر تهران واقع شده را مبنا قرار میدهیم. قیمت ۲۰ میلیارد تومان مبنای مقایسه با تایر مورد نظر قرار میگیرد.
یک تایر، یک خانه
در معادن یک تایر، و فقط یکی از شش تایر دامپتراک، از برند میشیلن با اندازه 59/80R63 پنجاه و نه هزار دلار قیمت خورده است. این تعبیری نمادین برای نمایش شگفتی‌های اقتصاد نیست، واقعیتی است که هر روز در معادن روباز فوق بزرگ، که در کشور ما هم کم نیستند، در جریان است. کاترپیلار ۹۷۹ یا کوماتسو ۹۸۰ کامیون‌های معدنی که از کنار شما به آرامی رد میشوند بیش از ۴۰۰ تُن سنگ معدنی را حمل میکنند. تمام این وزن بر روی شش غول لاستیکی ۵ تُنی است. هرکدام از تایرهای دامپ تراک بیش از ۴ متر قطر دارند.
دامپتراک کاترپیلار 797F یکی از بزرگترین و قدرتمندترین ماشین‌آلات معدنی دنیاست که توسط شرکت کاترپیلار طراحی و تولید شده است. این دستگاه غول‌پیکر در حوزه حمل‌ونقل مواد معدنی سنگین و بارهای بسیار حجیم در معادن روباز کاربرد دارد و به دلیل توان بالای موتور، ظرفیت بارگیری عظیم و ایمنی بالا، به‌عنوان یکی از شاخص‌ترین تجهیزات معدنی جهان شناخته میشود.
این کامیون‌های معدنی که با نام دامپ تراک شناخته میشود تنها از تایرهای میشیلن یا بریجستون استفاده میکنند و هرکدام از این تایرها با حدود ۹۰۰ کیلوگرم فولاد، که برای ساخت دو خودروی سواری کافیست، تقویت شده‌اند. این تایرها به تنهایی برابر با ۶۰۰ تایر خودروهای معمولی لاستیک داشته و هرکدام تا ۱۰۰ تُن بار را بر دوش میکشند. خود دامپ تراک کاترپیلار مدل 797B چند قیمت است؟ ۵/۵ میلیون دلار. با خرید یک جای هر ۶ تایر از میشیلن میتوانید تا ۱۵ هزار دلار در هر قلم صرفه‌جویی کنید. آماده‌ی تجهیز معدن هستید؟
ابعاد تایرها
تایرهای معدنی رایج قطرهایی از ۴۹ تا ۶۳ اینچ دارند. ۶۳ اینچ هم‌قد یک زن کوتاه‌قامت ۱۶۰ سانتی‌متری است. قطر کلی تایر از ۴ متر فراتر رفته و به اندازه‌ی یک و نیم طبقه ساختمان است؛ پس بی‌دلیل نیست که آن را با واحد آپارتمانی در طبقه‌ی دوم مقایسه کردیم!
مدلهای مختلف تایر دامپتراک را میتوان از نظر وزن مقایسه کرد:
- فایرستون 70/70-57 حدود ۶/۸ تُن
- تایتان ۶۳ اینچی ۶/۲۵ تُن
- میشیلن 59/80R63 که سبک محسوب میود بیش از ۵ تُن
هرکدام از این تایرها همانطور که گفته شد توان حمل بیش از ۶۰ خودروی سواری یا ۱۰۰ تُن جرم معدنی را دارد.
چرا تا این حد غول پیکر؟
کاترپیلار ۷۹۷ را در نظر داشته باشید: این دامپ تراک معدنی تا ۴۰۰ تُن بار را حمل میکند. شاید بپرسید مگر هر کدام از تایرها ۱۰۰ تُن و ۶تایی روی هم توان حمل ۶۰۰ تُن بار را نداشتند؟ خود دامپ تراک کاترپیلار ۷۹۷ ۲۰۰ تُن وزن دارد.
جرم کل به ۶۰۰ تُن میرسد. نمیتوان برای این مصارف از تایرهای کامیون معمولی استفاده کرد. برای چنین اقدامی نیازمند ۱۰ ها تایر کامیون هستید که به طور همزمان کار کنند و از نظر مهندسی امری ناممکن را میسر سازند.
مختصات تایر دامپتراک
ساختار داخلی پیچیده‌تر لاستیک برای جذب ضربات ناشی از سنگ معدنی و صخره‌ها شکل گرفته و این تایرها از سطوح تماس بزرگتر بر توزیع فشار و لایه‌های ضخیم‌تر لاستیم برای مقاومت در برابر سایش و تنش برشی بهره میبرد.
شرایط کاری تایر کامیون معدنی دامپ تراک شرایط نرمال شهری نیست. جاده‌های معادن روباز پوشیده از شن‌های تیز و برنده است و این تایرها تحت بارهای بسیار سنگین و به مدل بسیار طولانی کار میکنند. سرعت پایین حرکت، ضربات شدد و دماهای بالای عملیاتی از دیگر ویژگی‌های کار آنهاست. تایر ضعیف تنها در عرض چند روز بریده و از رده خارج میشود، در ضمن این تایر ضعیف و بی‌کیفیت هم چند میلیارد تومان خرج ساختش شده بوده است.
موانع تولید تایر دامپتراک
تنها تعداد معدود و انگشت‌شماری از شرکتها در سطح جهان تکنولوژی و دانش تولید تایرهای غول‌پیکر مهندسی‌شده و تمام فولادی در ابعاد ۶۳ اینچا را دارند. میشیلن 59/80R63 استاندارد این صنعت شناخته میشود و فایرستون، محصولی از بریجستون تایرهای اختصاصی بزرگترین لودر چرخدار جهان را تولید میکند. لودر LeTourneau L-2350 رکورد گینس برای بزرگترین متحرک بر روی زمین را دارد. هرکدام از تایرهای این لودر ۱۰ تُن وزن دارند. به طور سنتی این بازار در اختیار میشیلن، بریجستون و گودیر است.
ظهور چینی‌ها؟
انتظارات در سال ۲۰۲۵ میلادی به پایان رسید و نهایتا شرکت لینگ‌لانگ تایر چین انحصار را شکست. به موجب ارتباطات حسنه‌ی ایران و چین میتوان توقع داشت معادن روباز و بزرگ ایرانی به زودی به محصولات تایر دامپ تراک و لودر و سایر ماشین‌آلات معدنی از این برند دسترسی داشته باشند.
این شرکت چینی به طور مستقل تایر تمام فولادی غول آسای 59/80R63 را در کارخانه‌ی چانگ چون خود طراحی و تولید کرده است. این تایر نیز بیش از ۶ تُن وزن داشته و طراحی آن چالش‌هایی از جمله مسیرهای فرآیندی، فرمولاسیون مواد و ضرورت تجهیزات تولیدی را پشت سر گذاشته است.
بازار جهانی تایرهای مهندسی بزرگ در سال ۲۰۲۵ به ۷/۵ میلیارد دلار رسید و پیش‌بینی میشود این رقم تا سال ۲۰۳۲ ۴۰ درصد افزایش داشته باشد. ورود به این بازار بردن بلیط بخت آزمایی است.
پایان عمر تایرهای غول پیکر
در معدود نقاطی از جهان کارگاه‌هایی به طور تخصصی تعمیرات این تایرهای غول پیکر را پس از فرسودگی و آسیب‌دیدگی انجام میدهند. فرآیند تعمیر این تایرها جراحی پیچیده‌ای است. تکنسین‌ها تایر را تمیز و آسیب را زیر نور شدید بررسی میکنند. ناحیه آسیب دیده مانند پرکردگی‌های دندان کاملا پاکسازی شده و با لاستیک خام پرمیشود و سپس به مدت ۵ ساعت به داخل کوره ارسال میشود. اصطلاحا لاستیک داخل کوره ولکانیزه یا پخته میشود.
تایرهای پر شده در این ابعاد خطرناک بوده و همچون بمبی کوچک عمل میکند
زنجیره‌ی تامین پشت سر تایر دامپ تراک معدنی
از اقتصاد پنهانی گفتیم که عموم مردم هرگز مشاهده نخواهند کرد. در نگاه ما جنس گران یعنی خانه، ماشین و حتی کیلوگرم گوشت. اما از نگاه اقتصاد کلان و بزرگ‌مقیاس و برای معادن، کارخانجات و صنایع عظیم که در کشور ما فراوان وجود داشته و بسیاری دولتی یا نیمه دولتی شده‌اند، مبالغ ۱۰ ها میلیاردی هزینه‌های عملیاتی ضروری است.
وقتی از زیرساخت صحبت میکنیم، واقعا از چه چیزی صحبت میکنیم؟ بزرگراه‌ها، پل‌ها و شبکه‌های برق زیرساخت‌های بدیهی و مشهور هستند؛ اما یک تایر لاستیکی ۵ متری و ۶ تُنی به همان اندازه زیرساختی ضروری در ممالک مدرن امروزی محسوب میشود. مس ماده‌ی اولیه‌ای است که زیربنای شبکه‌ی برق، خودروهای برقی و صنایع تراشه را تشکیل میدهد.
بدون دامپتراک و بدون تایرهای آن تولید جهانی مس یک شبه نصف میشود.
صاحب معدن با قیمت یکی از ۶ تایر دامپ تراک خود میتواند یک آپارتمان بخرد، اما پشت این قیمت ظرفیت حمل صدها تُن سنگ معدنی خوابیده که حیات زنجیره تامین منابع جهانی و اقتصاد عملیاتی معادن بر دوش آن است.
پشتیبانی تایر دامپ تراک
صنایع بالادستی این تایرها عبارت از صنایع مواد شیمیایی، لاستیک و الاستومر و سیم فولادی است. در رده میانی شرکت‌های مشهوری چون میشیلن، بریجستون و گودیر و حالا لینگ‌لانگ چین قرار میگیرند. پایین دست و مصرف‌کنندگان این تایرها هم معادن روبازی چون مس، طلا، زغالسنگ و آهن هستند؛ چهار مورد از مهمترین منابع معدنی جهان.
موانع فنی صنعت
نحوه‌ی چیدمان لایه‌های سیم فولادی بر مقاومت تایر در مقابل برش موثر است. الگوهای آج تایرها برای مکان‌های مختلف معدنی بهینه میشود و طراحی شیارهای دفع حرارت تایر مستقیما بر عمر آن در محیطهای داغ کاری تاثیر دارد. این دامپتراک‌ها در صحرا، صخره و ماسه‌های نفتی کار میکنند.
باد کردن لاستیک دامپ تراک، کمپرسور دیزلی یا نیتروژن؟
برای باد کردن تایرهای کامیون معدنی از کمپرسور پرتابل دیزلی یا نیتروژن با خلوص بالا استفاده میشود. نیتروژن توسط ژنراتورهای حاضر در سایت کارگاه یا مخازن کرایوژنیک سیار تامین میشود. دقت کنید که هرکدام از این گزینه‌ها خود چندین میلیارد خرج دارد، فقط برای باد کردن تایر معدنی!
کمپرسور دیزلی
در سالهای اخیر به ۲ دلیل بکارگیری کمپرسور هوای دیزلی برای باد کردن تایر معدنی با استقبال کمتری روبروست:
- خطر انفجار: هوای فشرده ۱۸ تا ۲۰ درصد اکسیژن دارد و تایرهای دامپتراک در فشارهایی حدود یا بیشتر از ۷ بار کار میکنند. پنچری و آسیب‌دیدگی تایر پیرولیز لاستیک و تولید گازهای آتش‌افزا را به همراه خواهد داشت. اکسیژن در هر جایی که خطر آتش وجود دارد فقط وضعیت را بدتر خواهد کرد.
- رطوبت و خوردگی: هوای فشرده بخار آبی با خود حمل میکند که احتمال زنگ‌زدگی و خوردگی داخل چرخ‌های فولادی و خود تایر را بالاتر میبرد.
نیتروژن برای باد کردن تایر
از داخل چیپس‌های مغازه‌ای تا تایر دامپتراک معدنی نیتروژن چندین مزیت را با خود به همراه میاورد. نیتروژن خشک و بی اثر بوده و از آسیب جلوگیری میکند. ایمنی گازهای بی اثر خطر احتراق را کاهش داده و داغی بیش از حد دیگر نگران‌کننده نیست.
سیستم نیتروژن تایر عظیم معدنی را در حدود ۱۵ دقیقه باد میکند که این در مقایسه با روش‌های مبتنی بر کمپرسور هوا تا ۳۰ دقیقه زمان کمتری است. همچنین مولکول‌های نیتروژن از مولکول‌های اکسیژن بزرگتر است، این یعنی چه؟ یعنی مولکول‌های نیتروژن کمتر از اکسیژن از آستر لاستیکی نفوذ میکنند و هر تایر پر از نیتروژن تا ۶ ماه باد خود را حفظ میکند. اگر لاستیک را با هوای فشرده پر کنید هر ماه نیازمند باد کردن مجدد خواهید بود.
